Tekst Josefien De Bock
Eén op de drie volwassen Vlamingen en één op de vijf jongeren tussen 11 en 18 jaar biedt als mantelzorger hulp aan een naaste die ondersteuning nodig heeft. Hoewel het steunpilaren van onze maatschappij zijn, wordt hun rol vaak als vanzelfsprekend beschouwd. “Mantelzorg weegt zwaar, maar tegelijk halen mantelzorgers er veel energie uit. Ze zijn blij en fier dat ze deze taak kunnen opnemen”, vertelt Annelies De Bruyne, onderzoeker aan Thomas More hogeschool.
Mantelzorg is zorg en ondersteuning op regelmatige basis aan een familielid, vriend, buur of kennis met een extra zorgnood door ouderdom, ziekte, een beperking, psychische kwetsbaarheid of verslaving. Het kan verschillende vormen aannemen: hulp in het huishouden (bv. koken, poetsen), hulp bij persoonlijke hygiëne (bv. wassen, aankleden), hulp bij verplaatsingen (bv. vervoer naar het ziekenhuis of een hobby), emotionele ondersteuning (bv. luisteren, gezelschap houden) en administratieve ondersteuning (bv. rekeningen betalen). Vaak is mantelzorg een mix van deze taken. “Mantelzorgers ervaren de regeltaken of coördinerende taken doorgaans als het meest belastend. Dat is bijvoorbeeld afspraken maken met de arts of thuiszorg, maaltijdbezorging regelen… Die taken stoppen nooit helemaal en wegen daardoor erg zwaar.”
Mantelzorg verlenen is geen betaald werk of vrijwilligerswerk waarvoor je bewust kiest. Het overkomt je. De band tussen jou en de zorgbehoevende persoon was er al voor hij of zij zorgbehoevend werd. “Als mama je kind van 2 helpen bij het eten is de normaalste zaak van de wereld. Doe je dit nog steeds op 18-jarige leeftijd, dan spreken we van mantelzorg”, verduidelijkt Annelies De Bruyne, onderzoekster bij de onderzoeksgroep Mens en Welzijn aan Thomas More. Al meer dan 8 jaar werkt zij op het raakvlak tussen formele en informele zorg (mantelzorg). De uitgelezen persoon om mantelzorg de waardering en zichtbaarheid te geven die het verdient.
Is er een typisch profiel van de mantelzorger?
“Vaak denken we bij mantelzorg aan de ‘sandwichgeneratie’. Die term verwijst naar mensen, doorgaans tussen 45 en 64 jaar, die tegelijkertijd zorgen voor hun opgroeiende kinderen en hun ouder wordende ouders. Ze bevinden zich ‘ingeklemd’ tussen 2 generaties waarvoor ze verantwoordelijk zijn, vandaar de term. Maar mantelzorg is van alle leeftijden en komt voor in verschillende vormen. Zo is in Vlaanderen één jongere op de vijf mantelzorger, bijvoorbeeld voor een chronisch zieke moeder, een broer of zus met en beperking of een vader met psychische problemen. Daarnaast bieden veel senioren als mantelzorger ondersteuning en hulp aan hun partner of een vriend(in) van dezelfde leeftijd. Ook qua beroepsstatus valt er niet één lijn in te trekken. Naast een grote groep gepensioneerden zijn er veel mantelzorgers die hun zorgtaken combineren met een job, wat kan leiden tot een dubbele belasting en stress. Ook voor mantelzorgende jongeren is het zwaar. Op jonge leeftijd een ouderrol opnemen en zorgtaken combineren met school en vriendschappen, is totaal niet makkelijk.”
Kan je een getal plakken op de tijd die mantelzorgers besteden aan hun taken?
“Een derde van de mantelzorgers besteedt er meer dan 10 uur per week aan, vaak in combinatie met een job. Maar ik wil benadrukken dat je dit moeilijk kan uitdrukken in uren. Mantelzorg neemt vaak meer tijd in dan een hobby. Voor een hobby kies je bewust, maar aan mantelzorg gaat geen beslissingsmoment vooraf. Het begint meestal klein, en voor je het weet heeft het een grote impact op je leven. Mantelzorg wordt vaak als ‘vanzelfsprekende zorg’ beschouwd. Het spreekt voor zich dat een moeder zorgt voor haar kind met een beperking. Of dat een zoon zijn dementerende moeder ondersteunt. Toch is mantelzorg verre van vanzelfsprekend. Het overstijgt de gewone zorg voor elkaar in duur of intensiteit. En ook al doe je het met veel liefde en toewijding, het kan zwaar wegen. Je cijfert jezelf weg. Veel mantelzorgers geven aan dat ze wat ze doen vooral psychisch belastend vinden. Het stopt niet, ook al ben je er misschien niet zichtbaar mee bezig. Het wordt vaak onderschat dat een kleine belasting qua tijd een grote impact op je leven kan hebben. Denk aan een leerling die geregeld te laat in de les komt, omdat hij pas naar school kan vertrekken wanneer zijn mama is opgehaald door het dagcentrum. Of een werknemer die bereikbaar wil zijn voor een hulpbehoevende maar op het werk niet de hele tijd zijn telefoon kan checken. Dit geeft veel stress. Het is belangrijk dat de school en de werkgever daarbij stilstaan.”
Hoe kan je als mantelzorger goed voor jezelf zorgen?
“Het belangrijkste is dat je beseft en erkent dat je mantelzorger bent. En dat je een beroep durft doen op de professionele hulp die voorhanden is. Zo hou je het draaglijk voor jezelf en kan je de beste hulp verlenen. Je kan bijvoorbeeld een infosessie bijwonen of een van de mantelzorgcafés die georganiseerd worden door mantelzorgverenigingen, zorgorganisaties en steden en gemeenten. Het lucht op om daar, als je dat wil, je verhaal te doen, en ook om je te herkennen in dat van anderen. Je krijgt niet alleen tips mee, maar ook energie omdat je ‘gezien’ wordt in je situatie. Leren delegeren is een andere zelfzorgtip die ik meegeef aan mantelzorgers. Het is niet eenvoudig om zorg te delen, want velen vinden het logisch dat ze dit doen. Ze zijn erin gerold en denken dat de maatschappij dit van hen verwacht. Maar een zorgbehoevende kan gerust meerdere mantelzorgers hebben. Bouw een netwerk op en zet iedereen in op zijn of haar sterkte. Dat zorgt voor veel verlichting, zowel organisatorisch als mentaal.”
Wat kan de omgeving van de mantelzorger doen?
“Help waar het kan, hoe klein ook. Wees niet bang om mantelzorgers te vragen hoe het gaat en bied een luisterend oor. Mantelzorg kan zeer eenzaam zijn. Moedig praten aan en toon dat hij of zij er niet alleen voor staat.”
Je haalt aan dat veel mantelzorgers hun zorgtaken combineren met een job of school. Wat kunnen bedrijven en scholen doen om het draaglijker te maken?
“Een open en veilige cultuur is belangrijk. Wees flexibel en geef de kans aan de mantelzorger om zijn of haar noden uit te spreken. Is een van je medewerkers een moeder die ’s morgens haar kind met een beperking naar een verafgelegen school moet brengen, waardoor ze niet op het ‘standaard’ uur kan beginnen werken? Toon begrip en zoek samen naar een oplossing. Hou er ook rekening mee dat de zorgtaken voor die persoon niet ophouden aan het einde van de werkdag. De combinatie van zorgtaken met werk en school verbeteren is nog een belangrijk aandachtspunt voor de toekomst, waar trouwens ook de Vlaamse regering op wil inzetten.”
Welke andere verbeterpunten zie je nog voor mantelzorg?
“We moeten blijven werken aan een goeie verbinding met professionele zorgverleners. Hun waardevolle inzet – waar ik voor alle duidelijkheid geen kritiek op heb, want ze doen het uitstekend – kan nog sterker worden als we ervoor zorgen dat ze de juiste focus kunnen leggen. Uit een van onze onderzoeken blijkt bijvoorbeeld een mismatch tussen de verwachtingen van de mantelzorger en het aanbod van de zorgprofessional. Terwijl mantelzorgers het bijvoorbeeld belangrijk vinden dat zorgverleners zelf het gesprek aangaan, geven die laatsten aan ‘dat ze wel zullen luisteren als de mantelzorger iets wil vertellen’. Vanuit de onderzoeksgroep ondersteunen wij organisaties die de verwachtingen en het aanbod meer op elkaar willen afstemmen, om zo de connectie tussen mantelzorgers en professionele zorgverleners te verbeteren. Dat komt uiteindelijk ook de zorgbehoevende ten goede.”
Niemand heeft een glazen bol, maar hoe kijk jij naar de toekomst van mantelzorg?
“Door de vergrijzing, de stijgende kosten van formele zorg en de beperkte capaciteit van zorginstellingen is het zeer waarschijnlijk dat de nood aan mantelzorg in de toekomst zal toenemen. Daartegenover staat dat de maatschappij van vandaag niet meer is zoals vroeger. Mensen hebben een drukke job met veel activiteiten daarbuiten, ze wonen vaak verder van elkaar, ze hebben andere familiebanden… Een uitdaging voor de toekomst is de vraag hoe we mantelzorg kunnen blijven combineren met de manier waarop onze samenleving georganiseerd is en blijft evolueren. Een sleutelwoord hier is volgens mij connectie. Door verbindingen op te bouwen, van jongs af en over generaties heen, creëer je een hecht en steunend netwerk. Dat is de ideale basis om een beroep op te doen voor mantelzorg als je het nodig hebt. Ook al ben je nog jong en denk je er niet aan dat je ooit hulpbehoevend kan worden, toch is het beter om erbij stil te staan. Vroeg of laat kan er iets op je pad komen waardoor je leven ingrijpend verandert. Dan zal je blij zijn dat er goed voor je gezorgd wordt.”
Meer weten over het onderzoek van Thomas More hogeschool en de projecten en dienstverlening voor mantelzorgers? Neem een kijkje op de website www.ikzorgook.be
